یک توزیع لینوکس (Linux Distribution) یا به اختصار Distro، نوعی سیستم عامل است که بر پایه هسته لینوکس (Linux Kernel) ساخته شده است. kernel، هسته ای است که نقش رابط اصلی بین سختافزار کامپیوتر و پردازشهای در حال اجرا را بر عهده دارد. هر توزیع لینوکس شامل مجموعهای کامل از نرم افزارها میباشد که از جمله آن ها میتوان به ابزارهای GNU، کتابخانههای سیستمی، رابط کاربری گرافیکی (GUI) و برنامه ها و ابزارهای جانبی مختلف اشاره کرد که در کنار هم یک سیستم عامل کامل و قابل استفاده را تشکیل میدهند.
توزیع های لینوکس معمولاً با توجه به نیاز ها و سلیقه های مختلف کاربران طراحی میشوند و میتوانند برای کاربردهای عمومی مانند استفاده در سیستمهای دسکتاپ و سرور یا برای اهداف تخصصیتری مانند جرمیابی دیجیتال (Digital Forensics)، تولید محتوای چندرسانهای (Multimedia Production) و مصارف آموزشی مورد استفاده قرار گیرند. هر Distro دارای یک سیستم مدیریت بسته (Package Management System) است که امکان نصب، بهروزرسانی و حذف نرم افزارها را بهسادگی فراهم میکند. همچنین هر توزیع ممکن است رویکرد و فلسفه مشخصی در زمینه آزادی نرمافزار، سهولت استفاده و میزان قابلیت شخصیسازی داشته باشد. کاربران لینوکس بهواسطه متنباز (Open Source) بودن این سیستمعاملها میتوانند نرمافزارها و تنظیمات سیستم را متناسب با نیازهای شخصی یا سازمانی خود تغییر داده و توسعه دهند.
تاریخچه توزیع های لینوکسی
هسته لینوکس (Linux Kernel) برای اولین بار در سال ۱۹۹۱ توسط لینوس توروالدز (Linus Torvalds) منتشر شد. در ابتدای کار، این پروژه بیشتر مورد توجه علاقهمندان و توسعهدهندگان قرار داشت و استفاده عمومی نداشت. حدود یک سال بعد، اولین «توزیعهای» لینوکس شکل گرفتند. این نسخههای اولیه بیشتر شبیه مجموعهای از نرمافزارها بههمراه هسته لینوکس بودند که کاربران باید آنها را بهصورت دستی کامپایل و پیکربندی میکردند و فاصله زیادی با توزیعهای کاربرپسند امروزی داشتند. از مهمترین توزیعهای این دوره میتوان به MCC Interim Linux که بهعنوان اولین توزیع لینوکس شناخته میشود و همچنین SLS (Softlanding Linux System) اشاره کرد.
در سال ۱۹۹۳، توزیع Slackware توسط پاتریک ولکردینگ (Patrick Volkerding) منتشر شد. اسلکور بهعنوان قدیمیترین توزیع لینوکسی که همچنان نگهداری و توسعه داده میشود شناخته میشود. این توزیع بهدلیل سادگی و رویکرد مینیمالیستی خود شهرت دارد. پس از آن، توزیع Debian که توسط ایان مرداک (Ian Murdock) پایهگذاری شد، معرفی گردید. دبیان به تعهد جدی خود نسبت به اصول نرمافزار آزاد، مدل توسعه مبتنی بر مشارکت داوطلبانه و سیستم مدیریت بسته قدرتمند APT شناخته میشود. دبیان بعدها به پایهای برای بسیاری از توزیعهای دیگر، از جمله Ubuntu، تبدیل شد.
در سال ۱۹۹۴، توزیع Red Hat Linux معرفی شد که تمرکز اصلی آن بر کاربران سازمانی و ارائه پشتیبانی تجاری بود. این توزیع در ادامه به Red Hat Enterprise Linux (RHEL) تکامل یافت و در کنار آن، پروژه Fedora بهعنوان نسخهای جامعهمحور و متنباز شکل گرفت.
با ورود به سال ۲۰۰۰، تعداد توزیعهای لینوکس بهطور چشمگیری افزایش یافت. در سال ۲۰۰۴، توزیع Ubuntu با استقبال گستردهای مواجه شد توزیعی که به دلیل کاربرپسند بودن و چرخه انتشار منظم خود شهرت پیدا کرد و بعدها مشتقهایی مانند Kubuntu و Linux Mint از آن به وجود آمدند. در همین دوره، Arch Linux که در سال ۲۰۰۲ معرفی شد، با تمرکز بر سادگی، کنترل کامل کاربر و مدل انتشار غلتان (Rolling Release) شناخته شد. همچنین CentOS بهعنوان یک سیستمعامل رایگان و سازمانی که بر پایه RHEL توسعه یافته بود، جایگاه مهمی در محیطهای سروری پیدا کرد.
در دهه ۲۰۱۰، چشمانداز توزیعهای لینوکس بیش از پیش گسترش یافت و توزیعهایی با تمرکز بر حریم خصوصی، امنیت و کاربردهای خاص معرفی شدند. در این دوره، پروژههایی مانند Fedora Silverblue و Container Linux توسط CoreOS شکل گرفتند که پاسخگوی نیازهای جدیدی همچون کانتینرسازی (Containerization) و معماری میکروسرویسها بودند.
امروزه، توزیعهای لینوکس تنوع بسیار زیادی دارند و پاسخگوی نیاز طیف گستردهای از کاربران هستند؛ از کاربران دسکتاپ که به دنبال راهکارهای شخصی برای استفاده روزمره میباشند تا سازمانها و شرکتهایی که به سیستمهای سروری پایدار، امن و مقیاسپذیر نیاز دارند. جامعه لینوکس همچنان پویا و فعال است و بهطور مداوم مرزهای توانمندیهای یک سیستمعامل را گسترش میدهد. با رشد فناوریهایی مانند رایانش ابری (Cloud Computing)، اینترنت اشیا (IoT) و سایر فناوریهای نوظهور، توزیعهای لینوکس نیز به تکامل خود ادامه میدهند و در عین تطبیق با نیازهای جدید، به اصول اصلی متنباز بودن و توسعه مبتنی بر جامعه وفادار میمانند.
یک توزیع لینوکس شامل چه چیزهایی میشود؟
یک توزیع لینوکس (Linux Distribution) معمولاً شامل مجموعهای از اجزای اصلی است که در کنار یکدیگر یک سیستمعامل کامل و قابل استفاده را تشکیل میدهند.
- kernel یا هسته. در مرکز این مجموعه، هسته لینوکس (Linux Kernel) قرار دارد که بخش اصلی سیستمعامل محسوب میشود و وظیفه مدیریت سختافزار، منابع سیستمی و برقراری ارتباط میان سختافزار و نرمافزار را بر عهده دارد.
- ابزارهای GNU و کتابخانه ها. در کنار هسته، ابزارها و کتابخانههای GNU قرار میگیرند که شامل ابزارهای خط فرمان و کتابخانههای ضروری پروژه GNU هستند و یک محیط شبهیونیکس (UNIX-like) را برای کاربران و توسعهدهندگان فراهم میکنند.
- سیستم های مدیریت بسته(Package Management Systems). از دیگر اجزای مهم هر توزیع لینوکس، سیستم مدیریت بسته (Package Management System) است؛ بخشی که مسئول نصب، بهروزرسانی و حذف نرمافزارها میباشد. از نمونههای رایج این سیستمها میتوان به APT در توزیعهای مبتنی بر Debian، YUM یا DNF در Fedora و CentOS، و pacman در Arch Linux اشاره کرد.
- نرم افزارهای از پیش نصب شده. هر توزیع لینوکس همچنین شامل مجموعهای از نرمافزارهای از پیش نصبشده است که معمولاً متناسب با جامعه هدف آن توزیع انتخاب میشوند. این نرمافزارها میتوانند شامل مرورگرهای وب، مجموعههای اداری، پخشکنندههای چندرسانهای و سایر برنامههای کاربردی باشند. برای تعامل راحتتر کاربران با سیستم، یک رابط کاربری گرافیکی (GUI) نیز در اغلب توزیعها ارائه میشود که معمولاً از یک محیط دسکتاپ مانند GNOME، KDE یا XFCE بههمراه یک مدیر پنجره (Window Manager) تشکیل شده است.
- کتابخانه های سیستم. از دیگر اجزای مهم میتوان به کتابخانههای سیستمی (System Libraries) اشاره کرد که بهصورت مشترک توسط برنامههای مختلف استفاده میشوند و اجرای صحیح آنها را ممکن میسازند. همچنین مستندات (Documentation) شامل راهنماها، فایلهای آموزشی و منابع آنلاین در اختیار کاربران قرار میگیرد تا بتوانند بهدرستی با توزیع موردنظر کار کنند و از قابلیتهای آن بهره ببرند.
- ابزارهای پیکربندی. ابزارهای پیکربندی (Configuration Tools) نیز بخشی از توزیعهای لینوکس هستند و به کاربران اجازه میدهند تنظیمات سیستم را مدیریت و شخصیسازی کنند. علاوه بر این، نرمافزار راهانداز سیستم یا بوتلودر (Bootloader) مانند GRUB وظیفه مدیریت فرآیند بوت شدن کامپیوتر و بارگذاری سیستمعامل را بر عهده دارد. در نهایت، اسکریپتها و ابزارهای جانبی مختلفی در توزیعها وجود دارند که برای نگهداری سیستم، پایش عملکرد و عیبیابی (Troubleshooting) مورد استفاده قرار میگیرند.
انواع توزیع های Linux
Ubuntu
اوبونتو (Ubuntu) یکی از محبوبترین و پرکاربردترین توزیعهای لینوکس است که به دلیل سهولت استفاده، مستندات جامع و پشتیبانی قدرتمند جامعه کاربری خود شناخته میشود. این توزیع توسط شرکت Canonical Ltd. توسعه داده میشود و بر پایه توزیع Debian ساخته شده است. اوبونتو هر شش ماه یکبار نسخههای جدیدی منتشر میکند و علاوه بر آن، نسخههای پشتیبانی بلندمدت یا LTS (Long Term Support) را هر دو سال یکبار ارائه میدهد.
اوبونتو با تمرکز بر کاربرپسند بودن طراحی شده و برای استفاده در محیطهای مختلفی مانند سیستمهای دسکتاپ، سرورها و زیرساختهای ابری (Cloud Environments) مناسب است. نسخه استاندارد این توزیع از محیط دسکتاپ GNOME استفاده میکند، در حالی که نسخههای رسمی دیگر آن که با عنوان Flavor شناخته میشوند، محیطهای دسکتاپ متفاوتی مانند KDE، XFCE و سایر گزینهها را در اختیار کاربران قرار میدهند.
Linux Mint
لینوکس مینت (Linux Mint) یکی از توزیعهای محبوب لینوکس است که بهدلیل سادگی، ظاهر زیبا و تجربه کاربری روان خود شناخته میشود و گزینهای بسیار مناسب برای کاربرانی محسوب میگردد که قصد مهاجرت از سایر سیستمعاملها به لینوکس را دارند. این توزیع بر پایه اوبونتو (Ubuntu) و دبیان (Debian) توسعه داده شده و تمرکز اصلی آن بر ارائه یک تجربه کامل و آماده بهکار (Out-of-the-Box) است.
لینوکس مینت بهصورت پیشفرض بسیاری از امکاناتی را که در برخی توزیعها نیاز به نصب جداگانه دارند ارائه میکند؛ از جمله افزونههای مرورگر، کدکهای چندرسانهای (Media Codecs) و پشتیبانی از پخش DVD. این رویکرد باعث میشود کاربران بلافاصله پس از نصب سیستمعامل بتوانند بدون نیاز به پیکربندیهای اضافی از آن استفاده کنند. لینوکس مینت در نسخههای مختلفی عرضه میشود که محیطهای دسکتاپ Cinnamon، MATE و XFCE بهعنوان گزینههای اصلی آن شناخته میشوند.
Fedora
فدورا (Fedora) یک توزیع پیشرو و بهروز لینوکس است که جدیدترین نرمافزارها و فناوریها را در خود جای میدهد. این توزیع تحت حمایت شرکت Red Hat قرار دارد و بهعنوان منبع بالادستی (Upstream) برای توسعه Red Hat Enterprise Linux (RHEL) مورد استفاده قرار میگیرد. فدورا با هدف ارائه یک بستر نرمافزاری آزاد، متنباز، قدرتمند و در عین حال ساده برای استفاده طراحی شده است.
این توزیع به نوآوری، ویژگیهای امنیتی پیشرفته و پایبندی جدی به اصول نرمافزار آزاد شهرت دارد. پروژه Fedora همچنین نسخهها یا Editionهای مختلفی را متناسب با کاربردهای گوناگون ارائه میدهد که از جمله آنها میتوان به نسخه Workstation برای کاربران دسکتاپ، نسخه Server برای محیطهای سروری و نسخه IoT برای دستگاهها و سامانههای اینترنت اشیا اشاره کرد.
Debian
دبیان (Debian) یکی از قدیمیترین و تأثیرگذارترین توزیعهای لینوکس است که بهدلیل پایداری بالا، امنیت قابلاعتماد و مخازن نرمافزاری بسیار گسترده خود شناخته میشود. این توزیع توسط یک جامعه جهانی از توسعهدهندگان داوطلب توسعه داده میشود و بهعنوان پایه اصلی بسیاری از توزیعهای دیگر، از جمله Ubuntu و Linux Mint، مورد استفاده قرار گرفته است.
دبیان از طیف وسیعی از معماریهای سختافزاری پشتیبانی میکند و بیش از ۵۹ هزار بسته نرمافزاری را در مخازن رسمی خود ارائه میدهد. سیستم مدیریت بسته این توزیع که بر پایه APT و فرمت بسته .deb کار میکند، از جمله قدرتمندترین و معتبرترین سیستمهای مدیریت نرمافزار در دنیای لینوکس به شمار میرود و نقش مهمی در محبوبیت و اعتمادپذیری دبیان ایفا میکند.
Arch Linux
آرچ لینوکس (Arch Linux) توزیعی است که بیشتر برای کاربران حرفهایتر لینوکس طراحی شده است. این توزیع از مدل انتشار غلتان (Rolling Release) پیروی میکند و همواره جدیدترین نسخههای نرمافزارها را در اختیار کاربران قرار میدهد، در حالی که بر سادگی ساختار و قابلیت شخصیسازی بالا تأکید دارد.
آرچ لینوکس بهدلیل فلسفه خاص خود با عنوان «The Arch Way» شناخته میشود؛ فلسفهای که بر محوریت کاربر، عملگرایی (Pragmatism) و تمایل به یادگیری، آزمایش و درک عمیق سیستم تأکید دارد. این توزیع از مدیر بسته pacman برای مدیریت نرمافزارها استفاده میکند و به مستندات بسیار جامع و دقیق خود شهرت دارد؛ بهویژه Arch Wiki که بهعنوان یکی از کاملترین منابع آموزشی و مرجع در دنیای لینوکس شناخته میشود.
CentOS
سنتاواس (CentOS – Community Enterprise Operating System) یک پلتفرم محاسباتی رایگان، سازمانی (Enterprise-Class) و مبتنی بر جامعه کاربری است که از نظر عملکردی با منبع بالادستی خود، یعنی Red Hat Enterprise Linux (RHEL)، سازگاری کامل دارد. این توزیع برای مدتها بهعنوان گزینهای پایدار و قابلاعتماد برای استفاده در محیطهای سروری و سازمانی شناخته میشد.
پس از تصمیم شرکت Red Hat مبنی بر تغییر تمرکز از CentOS سنتی به CentOS Stream، که یک توزیع با مدل انتشار غلتان (Rolling Release) است و نسخههای آن کمی جلوتر از RHEL توسعه مییابند، بسیاری از کاربران و سازمانها به دنبال جایگزینهایی با پایداری بیشتر و پشتیبانی بلندمدت رفتند. در نتیجه، توزیعهایی مانند Rocky Linux و AlmaLinux بهعنوان گزینههای جایگزین CentOS مورد توجه قرار گرفتند؛ توزیعهایی که هدف آنها ارائه سازگاری کامل با RHEL بههمراه ثبات و پشتیبانی طولانیمدت است.
openSUSE
اوپنسوزه (openSUSE) یکی از توزیعهای شناختهشده لینوکس است که در دو نسخه اصلی با نامهای Leap و Tumbleweed ارائه میشود. نسخه Leap یک انتشار پایدار محسوب میشود و بستری متعادل و قابلاعتماد را برای کاربران تازهکار و حرفهای فراهم میکند؛ بهویژه کاربرانی که به دنبال ثبات بالا و قابلیتهای سطح سازمانی (Enterprise-Grade) هستند.
در مقابل، نسخه Tumbleweed از مدل Rolling Release پیروی میکند و بیشتر برای توسعهدهندگان و علاقهمندانی مناسب است که تمایل دارند همواره به جدیدترین نسخههای نرمافزارها و بهروزرسانیها دسترسی داشته باشند. اوپنسوزه بهدلیل ابزار قدرتمند پیکربندی YaST شناخته میشود؛ ابزاری که بسیاری از وظایف مدیریتی سیستم را ساده و متمرکز میکند. همچنین پایداری بالای نسخه Leap تا حد زیادی از توزیع SUSE Linux Enterprise نشأت میگیرد که بهعنوان پایهای مطمئن برای محیطهای حرفهای و سازمانی شناخته میشود.